فصل 13 نيمهء دوم قرن سيزدهم / هفتم ه . در قرن پس از حملهء مغول در قلمرو نوشته‌هاى جغرافيايى آثارى برجسته پديد آمد كه در نوع خود مقام فرهنگ ياقوت را داشت گر چه به اعتبار آن نبود . نام قزوينى ، ابو الفدا ، و دمشقى چه در مشرق و چه در عرصهء خاورشناسى اروپا شهرت فوق العاده يافت ولى از اواخر قرن نوزدهم ، كه آثار مؤلّفان دوران پيشتر به دست آمد ، اين نامها بتدريج اهمّيّت خود را از دست داد و به صف دوّم رفت ، ولى در نتيجهء تحقيقات تازه ، در آثار آنها جنبه‌هايى تازه كشف شده كه محقّقان پيش از آن غفلت كرده بودند . بنا بر اين نمىتوان گفت كه تا به روزگار ما همهء مطالب اين گونه تأليفات مطالعه شده است و نيز در همين دوران مانند دوران پيش در زبان فارسى تعدادى مؤلّفات جغرافيايى يا وابستهء به جغرافيا پديد آمد كه نمودار كمال اين رشته در زبان مذكور بود . در نيمهء دوم قرن سيزدهم ، بجز سفرنامه‌ها كه ارزش يكسان ندارد ، دو كتاب جلب نظر مىكند كه يكى به مغرب قلمرو اسلام و ديگرى به مشرق آن ارتباط دارد . ابو الحسن على غرناطى معروف به ابن سعيد در حدود سال 1214 / 610 ه . در نزديكى غرناطه تولّد يافت . منبع عمدهء اطّلاعات ما دربارهء او قطعه‌اى است كه خود او نوشته و مقّرى در كتاب معروف خويش آورده است . 1 ابن سعيد در اشبيليه علم آموخت و بيشتر زندگى خود را در جست وجوى دانش به سفر گذرانيد و به گفتهء يكى از دانشوران قرن نوزدهم در سفرهاى خود « از مغرب اقصى بر ساحل اقيانوس اطلس تا خليج فارس برفت و دانشوران بزرگ و كتابهاى معتبر را بديد . » 2 به سال 1240 / 638 ه . همراه پدر نخستين بار به حج رفت و شمال افريقا و مصر را بديد و در راه بازگشت به سال 1243 / 640 ه . پدرش به اسكندريه درگذشت 3 و او تا سال 1250 / 648 ه . در قاهره بماند . سپس از آنجا به شام رفت و مدّتى در موصل و بغداد و بصره سكونت داشت .